Жиноят
ҳуқуқи доирасида “Қасддан одам ўлдириш” тушунчасининг моҳияти ва хусусиятлари
«Жиноят кодекси»да аниқ белгиланган. Бу жиноят тури мақсадли, англанган
ва одатда, режалаштирилган равишда амалга оширилган жиноят ҳисобланиб, жамиятга
энг катта зарар келтирадиган жиноятлардан бири сифатида баҳоланади. Қасд билан одам
ўлдириш – бу жиноятчи томонидан атайлаб ва онгли равишда, яъни ўз ҳаракатларнинг
оқибатларини англаб ва ният қилиб, бошқа одамнинг ҳаётига қилган қасдидир. Ўзбекистон
Жиноят кодексининг 97-моддасида қасд билан одам ўлдириш ҳаракатлари аниқ белгиланган.
Ушбу модда одам ўлдиришнинг турли шаклларини ўз ичига олади, масалан, бир неча шахсларни
ўлдириш, яқин қариндошни ўлдириш, ҳомиладор аёлни ўлдириш ва бошқалар. Ушбу турдаги
жиноятлар учун махсус жазо чораси белгиланади ва жиноий жавобгарлик тўғрисидаги
меъёрлар киритилган. Бу модда боис қасд билан одам ўлдириш турли сабабларга кўра
содир этилиши мумкин, чунки у кўплаб мақсад ва мотивлар билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Яна бир хусусият шундаки, қасд билан содир этилган жиноятлар доимо олдиндан ўйланган,
режалаштирилган сифатида кўриб чиқилади. Бу жиноят ўзининг ижтимоий хавфи билан
ажралиб туради ва юридик жиҳатдан жиддий кўриб чиқилади. Долус шаклидаги одам ўлдиришда
жиноятчи ўз қилмиши оқибатларини англаб туради ва бу тақиқланган ҳаракатни амалга
оширишда қатъий ният қилади. Натижада, судъя ёки прокурор жиноятчининг қасдида яширин
мақсад уларни ўлдириш эканлигини исботлашлари керак бўлади. Жиноят кодекси доирасида,
драматиқ ва оғирроқ ҳолатлар сифатида ҳисобга олинадиган қасд билан одам ўлдиришларнинг
алоҳида турлари кўзда тутилган. Айни пайтда, бундай жиноятларга нисбатан жазо чораларининг
қаттиқлаштирилиши ҳам ўз навбатида давлатнинг ушбу жиноят тури билан курашишдаги
позитсиясини акс эттиради. Ўзбекистонда жиноят ҳуқуқи мазмунида қасд билан одам
ўлдиришда ижтимоий хавфли оқибат борлиги билан бирга, қонунларида ҳам қаттиқ жазо
чоралари назарда тутилган. Улар Ўзбекистон Республикасининг жазо тизими доирасида
турли шакл ва муддатлар билан ифодаланади. Жиноий қасд ва долус тушунчаси ҳақиқий
ва долус интент градасияларига бўлинади. Биринчи ҳолатда жиноятчи аниқ бир режа
асосида, иккинчи ҳолатда эса бошқа шахс физиологияси ёки психологиясига таъсир ўтказиб
ниятсиз, лекин интерпретсия қилиш мумкин бо’лган вазиятларда содир этилади. Қасд билан одам ўлдириш жавобгарликнинг оғир турига киришини ҳисобга
олсак, бу борадаги жиноятларнинг одатдаги жиноятлардан фарқи улардан келиб чиқадиган
ижтимоий хавфлилик даражасидан келиб чиқади. Бу жиноят ҳар доим атайлаб шахснинг
ҳаётига қаратилган ҳужум билан амалга оширилади ва айнан шу жиҳатлар уни кенг тарқалган
жиноятлардан ажратиб туради. Шахс ижтимоий хавфининг хусусиятлари ва қасдли қотилликларнинг
юридик тавсифи ҳимоясига қаратилган қоидалар ва рефлекция қабул қилинган бўлиб,
улар криминалистиканинг тўлиқ ёндашувларини амалга оширишга имкон беради. Бу турдаги
жиноятларни муҳокама қилишда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг профессионал
тайёргарлиги ва консултатсияси махсус муҳимдир.
Жаҳонгир Каримов,
Навоий вилоят суди судяси
Комил Пирматов,
Жиноят ишлари бўйича Учқудуқ туман суди раиси