Жамиятда тинчлик ва барқарорликни таъминлаш давлатнинг асосий вазифаларидан
бири ҳисобланади. Ҳар бир жамиятда одамлар ўртасидаги муносабатлар маълум қоидалар
ва тартиблар асосида амалга оширилади. Бу қоидалар жамоат тартибини сақлашга хизмат
қилади. Жамоат тартибининг бузилиши эса жамият ҳаётига салбий таъсир кўрсатади,
фуқароларнинг хавфсизлиги ва осойишталигини издан чиқаради.
Шундай ҳуқуқбузарликлардан бири безорилик
ҳисобланади. Безорилик жамоат жойларида ёки бошқа ҳолатларда жамиятда қабул қилинган
ахлоқ қоидаларини қўпол равишда бузиш орқали намоён бўлади. Бундай ҳаракатлар одамларнинг
тинч ҳаётига халақит беради, жамоат тартибини бузади ва баъзан зўравонлик ёки тажовуз
билан кечади.
Ўзбекистон Республикасида безорилик
учун жавобгарлик Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси нинг 277-моддасида белгиланган.
Мазкур модда жамоат тартибини қўпол равишда бузадиган, жамиятга ҳурматсизликни яққол
ифода этадиган ҳаракатлар учун жиноят жавобгарлигини назарда тутади.
Безорилик жинояти кўпинча жамоат жойларида
содир этилади. Масалан, кўча, боғ, транспорт воситалари, савдо марказлари ёки бошқа
одамлар тўпланган жойларда содир этилган тажовузкор ҳаракатлар жамоат тартибини
издан чиқариши мумкин. Шу сабабли қонунчилик бундай ҳаракатларга қатъий жавобгарлик
белгилайди.
Безорилик жиноятини ўрганиш нафақат
ҳуқуқшунослар, балки барча фуқаролар учун муҳимдир. Чунки ҳар бир шахс жамиятда
қандай ҳаракатлар жиноят деб баҳоланишини билиши керак. Бу эса жиноятларнинг олдини
олишга, ҳуқуқий маданиятни оширишга ва жамоат тартибини мустаҳкамлашга ёрдам беради.
Безорилик жиноятининг ҳуқуқий тавсифи
Безорилик жинояти жамоат тартибига
қарши қаратилган жиноятлардан бири ҳисобланади. Жиноят кодексининг 277-моддасига
кўра, безорилик — бу жамиятда қабул қилинган ахлоқ қоидаларини менсимаслик, жамоат
тартибини қўпол равишда бузиш, фуқароларга нисбатан ҳурматсизлик кўрсатиш орқали
намоён бўладиган ҳаракатдир.
Безориликнинг асосий белгиларидан бири
— жамоат тартибининг қўпол равишда бузилиши ҳисобланади. Бунда шахс ўз ҳаракати
билан бошқаларнинг тинчлигини бузади, одамлар ўртасида қўрқув ёки безовталик келтириб
чиқаради.
Безорилик кўпинча қуйидаги ҳаракатлар
орқали намоён бўлади:
фуқароларга нисбатан тажовузкор ҳаракатлар
қилиш;
уришиш ёки жанжал чиқариш;
жамоат жойларида ҳақоратли сўзлар ишлатиш;
мулкка зарар етказиш;
қурол ёки бошқа хавфли буюмлардан фойдаланиш.
Безориликнинг муҳим белгиларидан яна
бири жамиятга очиқ ҳурматсизликдир. Бу шуни англатадики, шахс ўз ҳаракати орқали
жамиятда қабул қилинган ахлоқий ва ҳуқуқий нормаларни менсимаслигини намоён қилади.
Безорилик жиноятининг яна бир муҳим
хусусияти — унинг жамоат тартибига қарши қаратилганлигидир. Бу жиноятда шахснинг
ҳаракати алоҳида бир шахсга эмас, балки бутун жамият тартибига зарар етказади.
Безорилик жиноятининг таркиби
Ҳар қандай жиноятни тўғри баҳолаш учун унинг таркибини аниқлаш муҳим ҳисобланади.
Жиноят таркиби одатда тўрт элементдан иборат бўлади: обект, обектив томон, субект
ва субектив томон.
Жиноят обекти
Безорилик жиноятининг асосий обекти жамоат тартиби ҳисобланади. Жамоат тартиби
— бу жамиятда одамларнинг тинч ва хавфсиз яшашини таъминлайдиган ижтимоий қоидалар
мажмуи.
Безорилик содир этилганда айнан шу тартиб бузилади. Натижада фуқароларнинг
тинчлиги бузилади, жамиятда тартибсизлик юзага келади.
Жиноятнинг обектив томони
Обектив томон — бу жиноятнинг ташқи кўриниши ҳисобланади. Безорилик жиноятида
бу жамоат тартибини қўпол равишда бузадиган ҳаракатлар орқали намоён бўлади.
Масалан:
уришиш;
ҳақорат қилиш;
мулкка зарар етказиш;
жамоат жойларида тартибсизлик қилиш.
Бу ҳаракатлар жамият учун хавф туғдиради ва фуқароларнинг тинчлигини бузади.
Жиноят субекти
Безорилик жиноятининг субекти — бу жиноят содир этган шахсдир. Жиноят кодексига
кўра, безорилик учун жавобгарлик одатда 16 ёшга тўлган шахсларга нисбатан қўлланилади.
Субект ақли расо бўлиши керак, яъни ўз ҳаракатининг моҳиятини англай олиши
ва уни бошқара олиши лозим.
Жиноятнинг субектив томони
Субектив томон жиноят содир этган шахснинг ички руҳий ҳолатини ифодалайди.
Безорилик одатда қасддан содир этиладиган жиноят ҳисобланади.
Яъни шахс ўз ҳаракати жамоат тартибини бузишини билади, лекин шунга қарамай
бу ҳаракатни амалга оширади.
Безориликнинг оғирлаштирувчи ҳолатлари
Жиноят кодексида безориликнинг айрим ҳолатлари оғирлаштирувчи ҳолатлар сифатида
белгиланган. Бундай ҳолатларда жиноятнинг ижтимоий хавфи янада юқори бўлади.
Бундай ҳолатларга қуйидагилар киради:
Гуруҳ бўлиб содир этиш.
Агар безорилик бир нечта шахс томонидан содир этилса, бу ҳолат жиноятнинг
хавфини оширади.
Қурол ёки бошқа предметлардан фойдаланиш.
Агар безорилик содир этишда пичоқ, таёқ ёки бошқа хавфли предметлардан фойдаланилса,
жиноят янада оғир ҳисобланади.
Ҳокимият вакилига қаршилик кўрсатиш.
Агар безорилик содир этаётган шахс тартибни тиклашга ҳаракат қилган ҳуқуқни
муҳофаза қилувчи орган ходимларига қаршилик кўрсатса, бу ҳам оғирлаштирувчи ҳолат
ҳисобланади.
Бу каби ҳолатлар жиноятнинг хавф даражасини оширади ва жазони ҳам оғирлаштиради.
5. Безорилик учун жавобгарлик
Безорилик содир этган шахс қонунчиликка мувофиқ жавобгарликка тортилади. Жиноят
кодексининг 277-моддасида безорилик учун турли жазолар назарда тутилган.
Булар қуйидагилар бўлиши мумкин:
жарима;
мажбурий жамоат ишлари;
ахлоқ тузатиш ишлари;
озодликни чеклаш;
озодликдан маҳрум қилиш.
Жазо тури жиноятнинг оғирлиги, содир этилган ҳаракатларнинг хавф даражаси
ва бошқа ҳолатларга қараб белгиланади.
Агар безорилик оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилган бўлса, жазо янада оғир
бўлиши мумкин.
Безориликнинг оғирлаштирувчи ҳолатлари
Жиноят кодексида безориликнинг айрим ҳолатлари оғирлаштирувчи ҳолатлар сифатида
белгиланган. Бундай ҳолатларда жиноятнинг ижтимоий хавфи янада юқори бўлади.
Бундай ҳолатларга қуйидагилар киради:
Гуруҳ бўлиб содир этиш.
Агар безорилик бир нечта шахс томонидан содир этилса, бу ҳолат жиноятнинг
хавфини оширади.
Қурол ёки бошқа предметлардан фойдаланиш.
Агар безорилик содир этишда пичоқ, таёқ ёки бошқа хавфли предметлардан фойдаланилса,
жиноят янада оғир ҳисобланади.
Ҳокимият вакилига қаршилик кўрсатиш.
Агар безорилик содир этаётган шахс тартибни тиклашга ҳаракат қилган ҳуқуқни
муҳофаза қилувчи орган ходимларига қаршилик кўрсатса, бу ҳам оғирлаштирувчи ҳолат
ҳисобланади.
Бу каби ҳолатлар жиноятнинг хавф даражасини оширади ва жазони ҳам оғирлаштиради.
5. Безорилик учун жавобгарлик
Безорилик содир этган шахс қонунчиликка мувофиқ жавобгарликка тортилади. Жиноят
кодексининг 277-моддасида безорилик учун турли жазолар назарда тутилган.
Булар қуйидагилар бўлиши мумкин:
жарима;
мажбурий жамоат ишлари;
ахлоқ тузатиш ишлари;
озодликни чеклаш;
озодликдан маҳрум қилиш.
Жазо тури жиноятнинг оғирлиги, содир этилган ҳаракатларнинг хавф даражаси
ва бошқа ҳолатларга қараб белгиланади.
Агар безорилик оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилган бўлса, жазо янада оғир
бўлиши мумкин.
Комил
Пирматов,
Жиноят ишлари бўйича
Учқудуқ туман суди раиси
Шерали
Хомидов,
Жиноят ишлари бўйича
Учқудуқ туман суди тергов судьяси